Қаржы салымы

 

Сонымен зерттеліп отырған әдістің  көмегімен әрбір өнімнің бағасын, айнымалы шығынын, маржиналдық табысын және осы маржиналдық табыстың деңгейін салыстырып, олардың шектеулі факторларын анықтап, сосын осы алынған мәліметтердің негізінде талдау жасалынады. Сондай шектеулі факторлардың қатарына: құрал-жабдықтың жұмыс істеу қабілеттілігі де кіреді.

Сондықтан бағаны әрбір  өндірілетін өнімнің табыстылығына  және құрал-жабдықтардың өнімділігіне қарап анықтау керек. Мұндай ахуалды  анықтау үшін аналитикалық кестені  немесе графикті пайдаланады және олардың мәліметін салыстырады. Тап осындай салыстыру әдісі кәсіпорынның өз ішінде ғана жүргізіліп қоймайды, сондай-ақ оны сыртқы ортамен де салыстырады. Тек салыстырудың нәтижесінде, өндірісте орын алған шектеуші факторлардың әсерін анықтауға болады. Бұл арада басқарушы есептің мәліметтері, әсіресе, маржиналдық табыстың деңгейі жетекші роль атқарады, өйткені ол басқарушы шешімді бағалаудың жетекші параметрі болып табылады, және оны кейде және оны кейде “шығынды жабу” әдісі деп атайды.

3. Айнымалы шығын әдісі  бойынша баға белгілеу кезінде,  оның әрбір өнім түрі бойынша айнымалы шығындарының үлесіне келетін баға үстемесін есептеуге тура келеді және оған шартты талап қойылады, яғни кезең барысында ол өз тұрақтылығын сақтауы керек. Ол үшін алдымен үстеме пайызын, сосын айнымалы шығынға негізделген бағасын есептейді. Аталған әдісті және басқа да есептеулерді жүргізу үшін біз келесідей мәліметтерді пайдаланамыз;

• кәсіпорын жұмыс істеп тұрған кезеңдегі тапқан табыс сомасы (110625 теңге)
• кәсіпорын балансындағы активтердің жалпы құны – 921875 тг
• сол активтердің рентабельділігі - 12%
• тұрақты өндірістік шығындарының жиынтығы – 154875 тг
• кезендік шығыстары ( паыздық, жалпы әкімшілік, өнімді сатумен байланысты шығыстар) – 132750 тг
• айнымалы өндірістік шығыстары – 199125 тг
• бір бұйымды шығару үшін 13,50( 199125/ 14750) теңге айнымалы өндіріс шығындары жұмсалады;
• бір бұйымға тұрақты жалпы өндірістік шығысы 10,50 теңгеден келген (154857 / 14750);
• бір бұйымға кезең шығыстары 9,0 теңгеден келген (132750 / 14750)

Енді біз осы мәліметтерді пайдалана отырып, аталған әдісі бойынша өнім бағасын шығарамыз. Жоғарыда айтқандай ол үшін баға үстемесін (немесе пайыздық қосымшасын = ПҚ) табамыз:

ПҚ = (110625 + 154875 + 132750) : 199125 = 2 %

Айнымалы шығынның негізінде  бағасы  = 13,50 + (1350х2%) = 40,50 теңге (аб)

4. Жалпы табыс негізінде белгіленген баға үшін есептеу базасын ретінде жалпы иатысы, яғни сатудан түскен түсімі мен сатылған өнімнің өзіндік құнының арасында айырмасы алынады. Бұл әдіс қолданысқа өте икемді, өйткені бұл жердегі өндіріс шығындары туралы ақпараттарды: есеп мәліметтерінен, өнім бірлігіне есептелген жедел (операциялық) шығындарынан алуға болады және шығындарды тұрақты және айнымалы етіп бөлудің де қажеттілігі жоқ.

Бұл әдісте, айнымалы шығын  әдісі сияқты есептелінеді, сондықтан  олардың белгіленген бағасы да сәйкес келеді, олардың айырмасы, біріншіден – айнымалы шығынды пайдаланса, ал екіншіден - өндіріс шығындарын пайдаланады. Олардың арасындағы айырмасы қосымша пайыздың есебінен өтеледі. Енді жоғарыда келтірілген мәліметтерді пайдалана отырып, жалпы табыстың негізінде есептелген бағасын шығарып көрейік:

ПҚ = (110625 + 132750)  : (199125 + 154875) = 243375 : 354000 = 68,75;

Жалпы табыс негізінде  есептелген бағасы = 13,50 + 10,50 + [(13,50+10,50)х68,75%] = 40,50 теңге (аб)

5.Сату рентабельділігі  негізінде есептелген баға үшін алдымен пайыздық қосымшаны жалпы шығынға бөледі. Сонымен қоса, әдіс тиімді болу үшін, барлық шығынды өнім бірлігі бойынша есептейді. өйткені кезендік (пайыздық, жалпы әкімшілік және өнімді сатумен байланысты) шығындарын нақты бір өнім түріне жатқызу оңай мәкеле емес, айнымалы және тұрақты етіп шығынды бөлуге қарағанда, оларды тарату кезінде көп жағдайда шартты жағдайлар пайдаланылады. Сондықтан бұндай баға белгілеу әдісі баға белгілеудің басында (яғни, алғашқы кезінінде) жүзеге асады. Енді осы әдісті жоғарыда келтірілген мәліметтердің көмегімен, есептейміз:

ПҚ = 110625:(199125 + 154875 + 132750) = 110625 : 486750 = 22,73;

Сату рентабельділігі  негізінде есептелген бағасы = 13,50 + 10,50 + 9,0+ [33,0 (13,50 + 10,50 + 9,0) х 22,73] = 4050 теңге (аб).

6. Активтердің рентабельділігінің  негізінде белгіленген баға, ол  алдын ада белгіленген активтердің  рентабельділік мөлшерлемесі бойынша  есептелінеді, ал біздің мысалда  ол 12%-ке тең болған. Баға белгілеудің  осы әдісінде мына формуланы пайдаланады:

Активтердің рентабельділік негізінде белгіленген баға (АРНБ) = өнім бірлігіндегі жиынтық шығыны + (активтерден күтілетін рентабельділік мөлшерлемесі х активтердің жалпы құны : күтілетін өндіріс көлемінің бірлігі)

Сонымен, ШС-нің түпкі  мақсаты табыс табу болғанымен, бірақ оны толық қанды ету үшін активтердің рентабельділігін де ескерген жөн.

Бағаны белгілеу процесінде трансферттік баға ерекше орын алды. Экономиканың қазіргі жағдайында белгіленген  трансферттік  бағаның мәселеі тек ірі трансационалды корпарациялар үшін ғана емес, сондай-ақ жекелеген жауапкершілік орталықтары бар қарапайым өндірістер үшін де, халықаралық монополистер аясында тауар алмастыру мен қызмет көрсету кезінде де өзекті мәселе болып отыр. Ал ол Қазақстан үшін де актуалды. Іс жүзінде трансферттік бағаны құрудың үш әдісі қолданылады:

1. нарықтық бағаның негізінде;
2. өзіндік құн негізінде ( толық немесе айнымалы), “шығын-плюс” қағидасы бойынша;
3. келісім шарт негізінде, бірақ бұл арада нарық коньюнкутурасының әсері ескерілмейді.

Кейінгі кездері нарықтық пен келісім шарттық баға белгілеу әдісі кең қанат жайып келеді және сол екеуі өзіндік құн негізінзе белгіленетін бағаны ығыстыруда.

Сонымен, экономикалық тұрғысынан алғанда баға белгілеу үшін кез келген ШС басшылығы келесідей шарттарды  орындауы керек, атап айтсақ:

• шешімді қабылдау кезінде, бүкіл жұмсалған шығынның құрамына негіздеу;
• калькуляциялаудың сәйкес әдісін талдау;
• өндіріс деңгейін анықтау, бірақ ондағы тұрақты шығынның деңгейін азайтқан жөн;
• табыс сомасын есептеу керек;
• кәсіпорында өндірілетін өнім бірлігіне (кг, т, ц) есептелген бағасын, осы тектес өнімнің бағасымен салыстыру.

 

4. Жедел диагностикасын қою – икемді шешімдерді қабылдау моделі

 

Кез келген шаруашылықтың  жедел диагностикасын қоюдың мақсаты, оның икемділігін  және шаруашылық механизімін іздестіруді көздейді. Ол үшін жүйелі ақпараттар керек. Бұл арада басқарушы есептің ақпараттарының ерекшелігі мынады – оның негізінде шешімдерді әкімшілік те, бухгалтердің өзі де қабылдай алады. Бірінші жағдайда шаруашылықтың тиімділігі туралы мәселе қозғалады, ал екінші жағдайда – есептің өзін жетілдіру және оның тиімділігін арттыру туралы мәселесі қозғалады. Екі бағыт та бірдей жедел басқарушылық шешімді қабылдау үшін база (негіз) бола алады. Олар ШС-нің ең басты қызметін бағалайды, оның ішінде ең алдымен қаржылық жағдайын, зиянсыздық пен ақпараттық ағындарын, сосын тәуекелділігі танылады. Яғни, олар жедел диагностикасынының арқасында – шаруашылық субъектісінің  икемділігін көрсетеді:

• ШС-нің осы кезеңдегі қызметінің нәтижесі, яғни техникалық-экономикалық көрсеткіштерін (кәсіпорынның тұрақтылығын);
• ШС мен сыртқы ортаның өзара байланысын, яғни ШС-нің келешектегі қызметін жоспарлау мен болжау қабілеттілігін анықтау (жанартуға қабілеттілігін)

Шаруашылық субъектісінің  икемділігін бағалау бағытында  келесідей қадам жасалуы керек, ол үшін мына сұраққа жауап беруге тура келеді:

• жүйеге кіру және одан шығу дегеніміз не? яғни, сызбаның құрамына қандай негізгі көрсеткіштер кіреді және олардың арасында қандай өзара экономикалық байланыстар бар деген заңды сұрақтар туындайды.
• аталған көрсеткіштер саны жағынан минималды болуы керек, ал басқа жағнан шаруашылық суъектісінің негізгі жағдайларын жеткілікті деңгейге көрсете алатын және ол көрсеткіштердің экономикалық нақтылығы мен мағынасы болуы керек.

Біздің пікірімізше, бұндай микродеңгейдегі көрсеткіштердің қатарына мыналар жататын сияқты:

• ШС қаражаттарының құрылымы және оның өзгерісі;
• қаражаттарды қалыптастыру көздерінің жағдайы және динамикасы;
• негізігі және айнымалы капиталдарын пайдалану тиімділігі;
• дебиторлық пен кредиторлық берешектің айнымалығы, бизнестің толық циклінің ұзақтығы;
• өтімділік көрсеткіштерінің жүйесі (төлем қабілеттілігі);
• рентабельділік көрсеткіштерінің жүйесі және қаржылық тұрақтылығы;
• ШС қаржылық потенциалы (қаржылық беріктілік қоры) және оның өсу резерві.

Сонымен менеджер барлық қажетті ақпараттарды жинап алған сон, оларды әр жылдардағы баланс мәліметтерімен салыстырады, әсіресе мына көрсеткіштердің есебін бірінші кезекте шығарады:

• абсолюттік көрсеткіштерді салыстыру;
• өткен және базалық кезеңдермен салыстыру және олардың пайыздық өзгерістерін талдау;
• баланстың әрбір баптарының үлес салмағын есептеп және олардың кезеңдер бойынша үлес салмағынның өзгерісін және динамикасын бағалау.

Активтер мен пассивтерді  салыстыру кезінде ондағы капиталдың құрылымына (меншіктік және заемдық) басты назарды аударады. сондай-ақ жалпы экономикалық және қаржылық көрсеткіштеріне, капиталдың айналымдылығына, өтеу, ептілік, автономдық коэффициенттеріне және т.б. көрсеткіштеріне талдау жасалынады.

 

 

 

 

3.5 Басқару себін енгізу – қабылданатын шешімдердің дұрыстығын арттырудың кепілі

 

Шаруашылық субьектісіне баскарушы есеп жүйесін енгізу туралы шешім қабылдау үшін, алдымен біршама  дайындық жұмыстарын жүргізу керек. Басқарушы есепті өндіріске енгізудің  басты себептері болып мыналар  табылады:

• ШС-ның іс-әрекетінің негізгі тиімділік көрсеткіштерінің нашарлауы табыс, капитал мен айналым рентабельділігі, өтімділік және т.б.;
• ШС-ның менеджментіне ұсынылатын талаптардың өз деңгейінде болмауы, калькуляциялау мен талдау, жоспарлаудың ескірген әдістері;
• ШС-де қолданылып жүрген басқару мәнері мен есеп пен талдаудың әдістері менджерлерді қанағаттандырмауы (мысалы, жекеленген өнімдербойынша нақты сату тиімділігіне қатысты нақтылықтың жоқтығы немесе олардың топтарында, немесе жекелеген бөлімшелердің істерінде тиімділіктің нақты көрініс таппауы т.б.);
• ШС-де жекелеген бөлімдер арасында орындаған жұмыстар мен келісілген шарттардың ұйлесімділігінің жоқтығы;
• жаңа жағдайда қызмет етуге бейімсіздігі және бюджеттеудің жоқтығы т.б.

Бірақта басқарушы есеп жүйесін енгізу үшін, ШС-де қолайлы жағдай пісіп жетілуі керек. Егерде оның қызметіндегі негізгі көрсеткіштер нашарлай бастаса, онда аталған шешім қабылданбайды, бірақ осындай кезеңнің алғашқы сатысында (яғни, дабыл қаға бастаған шағында) ол қабылдануы мүмкін. өйткені басқарушы есеп жүйесін енгізу процесі көп еңбек пен қаражатты талап етеді. бірақ ондай шешім қабылдар алдында, ұйымдағы психологиялық ахуалды да зерттеген жөн. Егерде ШС өте қиын жағдай қалыптасқан болса, онда оны кәсіпорынға асығыс енгізудің қажеттілігі жоқ.

Басқарушы есеп жүйесін  дайындау туралы шешім қабылданып, орындаушылар тағайндайдалған соң, басрушы есептің инструменталдық  базасы қалыптастырылады. басқарушы  есеп құралдарын менеджмент тәжірибесіне енгізуден бұрын, оларды ШС нақты жағдайларына бейімдеу және әзірлеу керек. Бірінші кезекте келесі көрсеткіштерді есептеу мәселесі қозғалады:

• шығындарды: айнымалы және тұрақты етіп болу;
• ШС-де жоспарлау немесе бюджеттеу жүйесін (мұнда стратегиялық та, жедел жоспарлау да) қалыптастыру;
• жалпы ШС бойынша, сондай-ақ жекелеген бөлімдер, клиенттер мен нарықтар бойынша да маржиналды табысты есептеу;
• өнімдер мен шығындардың пайда болу орындары бойынша шығындарды есептеу;
• ШС ағымдағы қызметтері мен инвестициялардың тиімділігін есептеу;
• жоспарлы және нақты көрсеткіштердің ауытқуларын талдау.

Басқарушы есептің бұл  аталған құралдары бойынша сәйкес есептеулер арнайы әдебиеттерінде келтірілген. Егерде бұл әзірленген интрументтер қолданушылардың ойынан шықпаса, онда оны одан әрі жетілдіру мәселесі қозғалады. бұл арада шығындарды айнымалы және тұрақты етіп бөлудің мәселесі үлкен пікір сайысты туғызуы мүмкін. Аталған мәселе көптеген шаруашылық нарықтың қатаң заңына төзіп беру үшін, оның кейбір талаптарына бейімделуі керек:

• талданатын объектілері нақты және түсінікті болуы;
• ШС-дегі бөлімшелердің қызметінің нәтижелеріне берілген түсініктемесі (интерпретациясы) менеджерлер үшін дәлелді болуы;
• тексерушілерде белгілі бір тәуекелсіздікке ие болуы және олардың аргументациясының орынды болуы;
• “клиентер” (менеджерлер) тарапынан бақылаушыларға достық сеніммен қарауы,
• коммункация мен ынтымақтастықты қатар алып жүруі.

Бұл кезең өте ұзаққа, шамамен үш жылға дейін созылуы  мүмкін. бұл кезеңдерден кейін  орнықты кезеңі басталады және ол келесідей белгілерімен көрінеді: